Showing posts with label खगोलाचे अंतरंग. Show all posts
Showing posts with label खगोलाचे अंतरंग. Show all posts

Monday, November 23, 2015

दिशादर्शन : नैऋत्य

  
 
नैऋत्य दिशेचा पालक विश्‍वपती, तर या दिशेची रास कन्या आहे. दिशेचा रंग धूम्र, तर या दिशेचे तत्त्व पृथ्वीतत्व असते. दिशापालकाची पत्नी दीर्घादेवी असून त्याचे वाहन नर असल्याचे पुस्तकांत नमूद आहे.
नैऋत्य दिशेला घराची बांधणी असेल तर आरोग्य चांगले लाभते असं म्हणतात. या दिशेला पाण्याची टाकी वास्तूपेक्षा उंच असणं शुभ मानलं जातं. या दिशेला उंचीवर कचराकुंडी असणं मात्र अशुभकारक असतं म्हणे. या दिशेला शौचालये बांधली तरी कुटुंबाला अशुभ फल मिळते. नैऋत्य दिशेकडे उतार असल्यास सर्व प्रकारची अशुभ फळं मिळतात. या दिशेला रिकामी जागा सोडली असेल तर फारच वाईट अनुभव येतात असं भाकित केलं जातं.
दिशांच्या अष्टलक्ष्मीमध्ये नैऋत्य दिशेचे स्थान धैर्यलक्ष्मीचे असल्याचे म्हटले आहे. नैऋत्येला जीना असेल तर शुभ आणि तेथे व्हरांडा असेल तर वाईट फळ मिळते. या दिशेला सरहद्द भिंतीवर मजला बांधला तर चांगले आरोग्य प्राप्त होते. नैऋत्येला इलेक्ट्रीक मीटर असेल तर अपघातांचा संभव जास्त असतो. वाहनतळ असल्यास शुभ फळ असते. घराच्या छपराचा उतार असल्यास हत्या, आत्महत्या घडतात असं बोललं जातं. या दिशेला डायनिंग हॉल व स्वयंपाकघर असेल तरीही अशुभ फळं मिळतात.
या दिशेला विहीर, संडास, सेप्टीक टँक असणं तसेच सर्व दिशांपेक्षा नैऋत्येला उतार असल्यास व्यसन अपकिर्ती, ग्रहपीडा, पिशाच्च बाधा, दृष्ट स्रियांचा संग, चर्मरोग, मृत्यू इ. भोगावं लागतं. ही दिशा इतर सर्व दिशांपेक्षा उंच असून त्या भागात स्टोअर रूम, जड वस्तू, कचराकुंडी आदी ठेवणं हितकारक मानलं जातं.

सौजन्य :- फुलोरा, सामना २०१११५

Saturday, April 19, 2014

पेलिगन



लाल डोळे, लांब चोच आणि चोचेखाली पिशवीसारखी जागा हे वैशिष्ट्य आहे पेलिगन पक्ष्याचे. मुख्यत्वेकरून भरतपूर पक्षी अभयारण्यात आढळणार्‍या या पक्ष्याच्या आकारावरून तो इतर पक्ष्यांपेक्षा वेगळा ठरतो. पाणी असणार्‍या ठिकाणीच या पक्ष्याचे अधिक वास्तव्य असते. खोल पाण्यातून माशांना कमी पाण्याकडे ढकलून त्यांची शिकार तो करत असतो. पेलिगनचा बहुतांश वेळ पाण्यात जातो आणि विश्रांती घेण्यासाठी मात्र तो किनार्‍यावर येतो. भरतपूर अभयारण्यातील या पक्ष्यांना रोजी पेलिगन असेही म्हटले जाते. रोजी पेलिगनला न्याहाळण्यासाठी किंवा त्याचे फोटो काढण्यासाठी जानेवारी, फेब्रुवारीचा काळ सर्वोत्तम. या पक्ष्याचे फोटो काढण्यासाठी कमीत कमी ३०० एमएम लेन्स, ५००, ६०० एमएम टेलिलेन्सेसची गरज भासते. पेलिगनचे जवळून फोटो काढणेही शक्य आहे, पण जेव्हा तो प्रवास करून येतो आणि विश्रांती करण्याच्या तयारीत असतो तेव्हा तो माणसांना जवळ येऊ देतो अन्यथा तो बर्‍याचदा अंतर ठेवून राहत असतो. 
दुसर्‍या पक्ष्याने मासा पडकला असेल तर पेलिगन त्याच्यावर नजर ठेवतो आणि जलदगतीने उडत जाऊन तो मासा हिसकावून घेण्याचा प्रयत्न करतो. बर्‍याच वेळा त्याला यशही मिळते. जे पक्षी खोल पाण्यात बुडून मासे घेऊन बाहेर येतात त्यांच्यावरही तो चार्ज करतो. अनेकदा तो इतर पक्षी व माशांना चोचीच्या पिशवीत धरून ठेवतो आणि काही वेळानंतर सोडून देतो. पेलिगनचे चांगले फोटो घेण्यासाठी दरवेळी त्याच्या बारीकसारीक हालचालींवर लक्ष ठेवावे लागते. या पक्ष्याची सतत हालचाल सुरू राहते. त्यामुळे त्याचे फोटो काढताना बिलकूलही कंटाळा येत नाही.
- बैजू पाटील

सौजन्य :- फुलोरा, सामना १९०४१४

Saturday, January 04, 2014

रामेठा अर्थात ‘दातपाडी’

 ‘दातपाडी’विषयी ऐकून हे एक निराळंच प्रकरण वाटलं. ही आहे झुडुपर्गीय वनस्पती. पुरुषभर उंचीची. जगभरात हिच्या साधारण पन्नासेक जाती आहेत. हिंदुस्थानात इथून तिथून एकच जात सापडते. आशिया आणि आफ्रिका खंडात आणि तशीच ती आपल्याकडे पश्चिम घाटात ही विपुल आहे. समुद्रसपाटीपासून १२०० ते २००० मीटर उंचीवर ती वाढते. डिसेंबरपासून मेपर्यंत तिला फुलं येतात. फूल पिवळे, झुपकेदार. फळांची साल पातळ. आत एकच बी. पाने चार बोटे लांब-अरुंद. लहान देठाची, लांबट भाल्यासारखी. टोकदार. 
रामेठा ही विषारी वनस्पती आहे. अर्थात तिच्यातला हा विषारीपणा स्व-संरक्षणासाठी असावा. हिच्या पानांचा चीक डोळ्याला लागल्यास इजा होते. खोडावरच्या सालीतल्या राळेमुळे कातडीवर फोड येतात. साल आणि पानं जहाल विषारी असल्याने मासेमारीकरता वापरतात. कागद निर्मितीत कच्चा माल म्हणून सालीचा उपयोग होतो.
आदिवासी जळणासाठी लाकूड म्हणून रामेठाचे लाकूड वापरतात. जळलेल्या लाकडाच्या कोळशावर आदिवासी बायका आकोटाची मिस्री भाजतात. त्यात या लाकडाची राख मिसळली जाते. अशी राखमिस्रीत मिस्री लावल्याने अनेक महिलांचे दात झिजलेत, पडलेत.आयुर्वेदात हिचा ‘दातपाडी’ म्हणून उल्लेख असल्याचे मित्राने सांगितले. रामेठामध्ये ग्लुको पायरीनोसासाईड, नायट्रोफिनाईल ही अल्कोलाईड (विषारी पदार्थ) आहेत. जाणकार आदिवासी हिची पाने सुजेवर किंवा मुक्या मारावर इलाज म्हणून लावतात. अस्थमा, अपचन यावर ही गुणकारी आहे. हिंदुस्थान आणि चीनमध्ये उपचार म्हणून तिच्या वापराला १०० वर्षांची परंपरा आहे. बाजारात विकायला नेताना आदिवासी लोक गुरांच्या अंगाला रामेठयाचा पाला चोळतात. त्यामुळे गुरं मस्त गुटगुटीत दिसतात.

- भाऊसाहेब चासकर
सौजन्य:- फुलोरा, सामना ०४०११४

बुध


सूर्यमालेतील बुध हा सूर्यानंतरचा पहिला ग्रह. हा आकाराने पृथ्वीच्या चंद्रापेक्षा थोडा मोठा आहे. याचा व्यास ४,८७८ कि.मी. आहे. सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये असल्यामुळे यास आंतरग्रहदेखील म्हणतात. म्हणजेच तो सकाळी आणि संध्याकाळीच दिसतो. याचा अर्थ तो नेहमी दिसतो असेही नाही. वर्षभरात फक्त काही काळच तो दिसतो. तोसुद्धा सूर्यापासून दूर असताना, अन्यवेळी सूर्यप्रकाशात लुप्त झाल्यामुळे त्याचे दर्शन घडत नाही. या ग्रहावर वातावरण नसल्याने उल्का वर्षावाने हा ग्रह फारच खडबडीत झालेला दिसतो. या ग्रहाचे गुरुत्वाकर्षण कमी असल्याने यावर वातावरणाचा अभाव जाणवतो. बुध ग्रहावर एकही चंद्र नाही याचे कारण बहुधा सूर्यापासून त्याचे अंतर कमी असावे, काही वेळेस पृथ्वीवरून बुधाच्या कलादेखील पाहावयास मिळतात.

सौजन्य:- फुलोरा, सामना ०४०११४

Sunday, December 29, 2013

शैवालं

पश्चिम घाटातल्या जंगलात निरनिराळी शैवालं पाहिलीत. शैवाल या वनस्पतींची संरचना अतिशय साधी. एकपेशीय किंवा बहुपेशीय. बहुपेशीय असल्यास अनेक पेशी एकत्र येऊन वसाहत बनते. एकापुढे एक पेशी जोडल्या जाऊन तंतू(टिशू)बनतात.शैवाल परोपजीवी नाही. क्लोरोफिलच्या साह्याने ती स्वत:चे अन्न स्वत: तयार करतात.
बहुतांशी शैवालं पाण्यातच वाढतात. त्यांचा विशिष्ट प्रकारचा वास येतो. डबकी, तळी, नद्या व समुद्र अशा ठिकाणी तसेच उष्ण झर्‍यांमध्ये आणि बर्फाखालीही त्यांचे आस्तत्व दिसते. नील-हरित शैवालं गुठळींमध्ये किंवा लांब धाग्यांच्या स्वरूपात असतात. हरित शैवाले समुद्रातही सापडतात. काही जमिनीच्या ओलसर पृष्ठभागावर वाढतात. त्यांची वाढ झालेल्या ठिकाणी हिरवा तवंग तयार होतो. आर्द्रता आणि पाऊस जास्त असलेल्या एरियात खडकावर, मोठ्या झाडांच्या सालीवर शैवालांची जोमाने वाढ होते. इतर वनस्पतींप्रमाणे यांना मूळ,खोड,पान असे अवयव नाहीत.
विशेष म्हणजे पाण्यातल्या परिसंस्थेतील अनेक प्राण्यांचे आस्तत्व शैवालांवर अवलंबून असते. माशांसह बहुतेक जलचर प्राण्यांचे अन्न शैवाल आहे. म्हणूनच जैवसाखळीतला हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक. शैवालात जीवनसत्त्वे व क्षार विपुल प्रमाणात असतात. अलीकडे शेतीसाठी जैविक औषधे आणि खतांना(बायोफर्टीलायझर) मागणी वाढलीय. स्पायोरीना जातीच्या शैवालात विपुल प्रमाणात प्रोटिन्स असतात. ‘स्पायरोलीन’ नावाने बाजारात प्रोटिन्सच्या टॅबलेट मिळतात. शैवालांमध्ये पेशीविभाजन,खंडन,बीजाणू व युग्मक यांद्वारे प्रजनन होते. नॉस्टॉक, ऍनाबीना, स्पायरोगायरा, क्लोरेला, लँमिनॅरिया व जेलिडियम ही शैवालांची काही उदाहरणे सांगता येतील.
फुले न येणार्‍या वनस्पतींना ‘अपुष्प वनस्पती’ (क्रिप्टोगॅमस) म्हणतात. जलवाहिन्या आणि रसवाहिन्याचा अभाव असलेल्या आणि पाने,खोड, मूळ ही वैशिष्ट्यदर्शक इंद्रिये नसलेल्या अशा वनस्पतींचे थॅलोफायटा व ब्रायोफायटा असे दोन गट. मूळ,खोड,पाने हे अवयव तसेच जलवाहिन्या आणि रसवाहिन्या असलेल्या पण फुले,फळे व बीजे नसलेल्या अपुष्प वनस्पतींचा समावेश टेरिडोफायटा विभागात होतो.या वनस्पती सरळ वरच्या दिशेने वाढतात. थॅलोफायटा या विभागांत शैवाल,जीवाणू,कवक आणि शोवाक (लायकेन) यांचा समावेश होतो. या वनस्पती जमिनीला समांतर वाढतात.

सौजन्य :- फुलोरा, सामना २९१२१३

आपली बारा त्याचे एक...



गुरूची घनता सरासरीने पृथ्वीच्या चतुर्थांश आहे. पृथ्वीच्या दोन अक्षप्रदक्षिणा जेवढ्या काळात होतात तेवढ्या काळात गुरूच्या पाच अक्षप्रदक्षिणा होतात. यामुळे गुरूवरील दिवस आपल्या ९ तास साडेपच्चावन्न मिनिटांएवढा आहे, परंतु त्याचे वर्ष फार मोठे आहे. आपली बारा वर्षे होतात तेव्हा त्याचे कुठे एक वर्ष होते. सूर्यापासून पृथ्वीच्या पाचपट अंतरावर गुरू आहे. त्याचा दक्षिणोत्तर व्यास पूर्वपश्‍चिम व्यासापेक्षा सुमारे ५ हजार मैल कमी आहे. त्यामुळे याचा आकार ध्रुवाकडे किंचित चपट आहे. गुरूवर विषुववृत्ताशी समांतर असे काही पट्टे आहेत की ते चकचकीत दिसतात. विषुववृत्तावरच एक चकचकीत पट्टा दिसतो. त्याचा रंग तांबूस दिसतो. काही वेळा त्यात जांभळ्या रंगाची झळाळी मारते. हे पट्टे त्याच्या ध्रुवापर्यंत गेले आहेत.

सौजन्य :- फुलोरा, सामना २९१२१३

Sunday, December 15, 2013

मंगळ

मंगळ हा सूर्यमालेतील चौथा ग्रह. तांबड्या रंगामुळे त्याला तांबडा ग्रह असेसुद्धा म्हणतात. हा तांबडा रंग त्याला आयर्न ऑक्साईडमुळे मिळाला आहे. यावरील वातावरण विरळ आहे. याचा पृष्ठभाग चंद्राप्रमाणे अनेक विवरे तसेच पृथ्वीप्रमाणे अनेक ज्वालामुखी, दर्‍या, वाळवंट व धु्रवीय बर्फ यांचा बनला आहे. सूर्यमालेतील सर्वात उंच पर्वत ऑलिंपस मॉन्स तसेच सर्वात मोठी दरी व्हॅलेस मरिनेरिस मंगळावरच आहे. इतर ग्रहांच्या तुलनेत तो बराचसा पृथ्वीसारखा आहे. मंगळ पृथ्वीवरून डोळ्यांनी दिसू शकतो. याला फोबोस व डिमॉस हे दोन अनियमित आकाराचे नैसर्गिक उपग्रह आहेत. यापैकी फोबोस मंगळापासून ५,८८० मैल तर डिमॉस १४,६०० मैल अंतरावरून मंगळाभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करतो.

सौजन्य :- फुलोरा, सामना १५१२१३

Saturday, December 07, 2013

शुक्रग्रह



आपल्या सूर्यमालेतील ‘शुक्र’ हा अंतग्रह सूर्याभोवती साधारण वर्तुळाकार १.०८ दशलक्ष किलोमीटर त्रिज्येच्या कक्षेत भ्रमण करतो. त्याचे पृथ्वीपासून अंतर जास्तीत जास्त ५० दशलक्ष किलोमीटर तर कमीत कमी ४२ दशलक्ष किलोमीटर एवढं असतं. यामुळे शुक्राचा दृश्य आकार ९ सेकंदांपासून ६८ सेकंदांपर्यंत बदलत असल्याचे लक्षात येते. ग्रहाभोवती साधारण ८० किलोमीटर जाडीचे वातावरण असल्याने त्याच्या पृष्ठभागावरील हवेचा दाब पृथ्वीवरील हवेच्या दाबापेक्षा ९० पट जास्त असतो. अशा जड वातावरणामुळे ग्रहाचा पृष्ठभाग प्रकाशकीय दुर्बिणीने दिसत नाही. शुक्रावर पडणार्‍या सूर्यप्रकाशाचा ७६ टक्के भाग वातावरणाने परावर्तीत होत असल्याने शुक्राची चांदणी तेजस्वी दिसते. हा ग्रह सूर्याच्या जवळ असल्याने आणि वातावरणातील मोठ्या प्रमाणातील कार्बनडाय ऑक्साईडमुळे तेथे हरितगृह परिणाम फारच प्रभावी आहे. 

सौजन्य :- फुलोरा सामना ०७१२१३

Tuesday, October 22, 2013

ए—सॅटर्न

शनीचे आतापर्यंत ६२ चंद्र सापडले आहेत. त्यांची नावे टायटन, एन्केलेडस, टेलेस्टो अशी आहेत. ही वैशिष्ट्यपूर्ण नावे त्यांना कोण देतो? एखादा नवीन चंद्र सापडला तर त्याला प्रथम एक तात्पुरते नाव दिले जाते. त्यात तो कोणत्या ग्रहाचा चंद्र आहे, सापडण्याचे वर्ष आणि त्या वर्षातील शोध क्रमांक उदा. शनीचा चंद्र असल्यास ए/२००५-ए१, ए/२००५-ए२ याप्रमाणे नावे दिली जातात. यातील पहिला ए—सॅटर्न म्हणून तर दुसरा ए सॅटेलाईट म्हणून वापरला गेला आहे. एकदा का त्या चंद्राची कक्षा निश्चित झाली की इंटरनॅशनल अस्ट्रोनोमिकल युनियन या संघटनेकडे त्याचे बारसे करण्याचे काम सोपवले जाते. साधारणपणे ही नावे ग्रीक किंवा रोमन पुराणातून घेतली जातात.
- योगेश नगरदेवळेकर
सौजन्य - फुलोरा सामना १९१०१३

Sunday, September 01, 2013

व्हॉयेजर

इतर ग्रहांपेक्षा शनी हा त्याला असलेल्या कडयांमुळे ओळखला जातो. एखाद तुकडे तुकडे झालेला ग्रह किंवा धूमकेतू याच्या अवशेषातून ही कडी बनली आहेत. या कडयांचे निरीक्षण व्हॉयेजर १ व व्हॉयेजर २ या यानांनी केले त्यातून अदभुत अशा निरनिराळ्या गोष्टी समोर आल्या. या कडयांना बाहेरून आत अशी ,ँ,ण्, अशी नावे देण्यात आली आहे. दोन कडयांच्या मध्ये जी फट आहे त्यांना सुद्धा नावे आहेत. आश्चर्य म्हणजे, याएन्के आणि केप्लर गॅपमध्ये शनिचे दोन लहान चंद्र भ्रमण करतात आणि ही गॅप मोकळी ठेवतात. यातील कड्यांमधील रुंदी ४५०० किमी आहे. ही गॅप साध्या दुर्बिणीतूनही दिसते. ए कडयाची रुंदी १४,६०० किमी आहे तर बी कडयाची रुंदी २५,५०० किमी आहे.

सौजन्य :- योगेश नगरदेवळेकर, फुलोरा, सामना ३१०८१३

Sunday, August 25, 2013

ब्युटिफूल वर्ल्ड!

महिन्यांमागून महिने जातात तसे निरनिराळे ऋतुसोहळे निसर्गाच्या अंगणात रंगतात. फुलपाखरे स्वच्छंदीपणाने उडताना-बागडताना दिसू लागतात, तेव्हा आपले मनही आनंदभराने नाचू लागतं. ऑक्टोबर टू डिसेंबर हे दिवस फुलपाखरांचेच. सध्या हवेवर स्वार होऊन भिरभिरणार्‍या नाजूक-कोमल फुलपाखरांमुळे सृष्टीचे सौंदर्य अधिकाधिक खुललेय. वेस्टर्न घाटात हे फन्टॅस्टिक ‘ब्युटिफुल वर्ल्ड ऑफ बटरफ्लाईज्’ दिसू लागलेय! अगदी नॅचरल ब्युटी! 
वास्तविक हा कीटक प्रदेशनिष्ठ आहे. विशिष्ट ठिकाणीच तो सापडतो. कलर, आकार यात व्हरायटी दिसते. वेस्टर्न घाटात नैसर्गिक सहजीवन अजून बर्‍यापैकी शाबूत असल्याने फुलपाखरांची संख्या येथे बर्‍यापैकी दिसते. वाइल्ड फ्लॉवर्सच्या जोडीने सह्याद्रीच्या कुशीत कलरफुल्ल बटरफ्लाईज दिसू लागलीत. म्हणूनच निसर्गवेड्यांचे आणि अभ्यासकांचे पाय आता त्या दिशेने पडताहेत. अंडी-अळी-कोष-फुलपाखरू...आणि पुन्हा अंडी...असे त्यांचे लाइफ सायकल सुरूच राहते. फुलपाखरे ‘स्ट्रॉ’सारख्या लवचिक सोंडेने निरनिराळ्या फुलांतील मधुरस शोषून घेतात. चार पंख असलेल्या फुलपाखरांच्या डोक्यावर स्पर्श सूत्रांची जोडी असते. त्याला गमतीने ‘अँटिना’ही म्हणतात. या ‘अँटिना’मुळेच त्यांना गंध, स्पर्श आणि दिशा याची माहिती कळते. जगभर फुलपाखरांच्या पंचवीस हजारांवर जाती आहेत. ग्रास ज्यूवेल हे हिंदुस्थानातील सर्वात लहान फुलपाखरू असून, ते हाताच्या करंगळीच्या बोटाच्या नखाएवढे असते. सदर्न बर्डविंग हे देशातील सर्वात मोठे फुलपाखरू मोठ्या माणसाच्या हाताच्या पंजाएवढे असते. 
ब्लू ऑफ लीफ, सदर्न बर्डविंग, मलबार ट्री निम्फ, तामिळ योहमन ही फक्त वेस्टर्न घाटात आढळणारी फुलपाखरे आहेत. गंधार किंवा घाणेरीजवळ फुलपाखरे पिंगा घालताना दिसताहेत. त्यांच्यासोबत पतंग, मधमाश्या, पाकोळ्या आहेत. तालिमखाना, रुई, वाघाटी, कडीपत्ता, चित्रक, सोनचाफा, बेल, बहावा, एरंड, बांडगूळ, पितवेल, लिंबू, माकड लिंबू, संत्री या झाडांवर निरनिराळी पाखरे उतरलीत. यातली काही पॅरट, पिकॉक, आऊल अशा पक्ष्यांच्या नावाने ओळखली जातात. त्यातली कॉमनक्रो, इनिग्रंट ही वर्षभर नजरेस पडणारी. लहान फुलपाखरे निळ्या रंगाची असतात. पांढर्‍या-पिवळ्यासोबत नारिंगी रंगाची फुलपाखरे सूर्यपूजक मानली जातात. सकाळी पंख पसरून ती खुशाल उन्हाला बसतात. सकाळी आठपर्यंत आणि सायंकाळी पाचनंतर फुलपाखरे पाहायची योग्य वेळ असते. हा पर्यावरणातील अत्यंत संवेदनशील घटक आहे. परागीकरणात फुलपाखरांबरोबरच मधमाश्यांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. एका कवीने फुलपाखरांना देवाची मुले म्हटलेय. देवाच्या या सुंदर मुलांकडे कवी किती तरलतेने, संवेदनशीलतेने पाहतोय. आणि आपण? डोळ्यांना सुखावणारी देखणी लगबग भविष्यातही दिसायची तर यांच्या जतन-संवर्धनासाठी जागरुकता हवीये.

सौजन्य:- भाऊसाहेब चासकर, फुलोरा, सामना २४०८१३

Saturday, July 20, 2013

विलक्षण शुक्र

पृथ्वीच्या अगदी जवळ असणारा ग्रह म्हणजे शुक्र. संध्याकाळी किंवा सकाळी अतिशय तेजस्वी तार्‍याप्रमाणे दिसणारा हा ग्रह जरा विचित्रच आहे. या ग्रहावर सूर्य चक्क पश्चिमेला उगवतो आणि पूर्वेला मावळतो. याला स्वत:भोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी २४३ दिवस लागतात, पण सूर्याभोवती मात्र हा २२५ दिवसात एक फेरी पूर्ण करतो. म्हणजेच शुक्रावरचा दिवस त्याच्या वर्षापेक्षाही मोठा आहे. याच्या अभ्यासासाठी ESA ने व्हीनस एक्सप्रेस नावाचे यान ९ नोव्हेंबर २००५ ला सोडले. हे यान शुक्रावर एप्रिल २००६ ला पोहोचले. चंद्र किंवा बुध ग्रहावर आढळणारे विवर शुक्रावर कमी आढळतात कारण शुक्रावर अजूनही जागृत ज्वालामुखी आहेत यामुळे त्याच्या पृष्ठभागाची सतत जडणघडण होत असते. व्हीनस एक्सप्रेसच्या अभ्यासातून असेही लक्षात आले की त्याच्यावरील वातावरण अतिशय वेगाने फक्त ४ दिवसात शुक्राभोवती फेरी पूर्ण करते. त्याच्या वातावरणात पृथ्वीच्या तुलनेत लक्षावधीपट सल्फर डायऑक्साईड आहे.


सौजन्य:- फुलोरा, सामना १३०७१३

किमयागार कमल पक्षी

डॉ. सतीश पांडे


सेंट पीटर नावाचा ख्रिश्‍चन संत पाण्याच्या पृष्ठभागावरून चालत गेला अशी एक आख्यायिका आहे. आध्यात्मिक बळाने या महात्म्यास अशी विलक्षण शक्ती प्राप्त झाली असावी असे पापभिरू लोक समजतात. हल्लीच्या जगात पाप इतके वाढले आहे की, पाण्यावर चालण्याची शक्यता जवळजवळ नाहीच असे म्हणता येईल.

पण पुण्यलोकातील एक पक्षी मात्र अशी जादू कलियुगातदेखील करून दाखवतो. हा पुण्यलोक म्हणजे अद्वितीय असा ‘कमल पक्षी’. कमळाच्या पसरट व पाण्यावर तरंगणार्‍या पातळ पानांवर लीलया चालणारा म्हणून त्याला ‘कमल पक्षी’ म्हणतात. इंग्रजीतदेखील याच अर्थाचे नाव या पक्ष्याला मिळाले आहे - ते म्हणजे ‘लिली ट्रॉटर’. जगात विविध ठिकाणी राहणारे लोक साहजिकच अशा पक्ष्याच्या विलक्षण सवयींमुळे भारावून जातात व त्या अर्थाची नावे देतात.

‘कमल पक्षी’ काही संतमहात्मा नाही. त्याने आध्यात्मिक उंची गाठली असली तरी त्याचे अनुमान आपण कसे लावणार? असो, पण कमल पक्षी एका अर्थाने पाण्यावर चालतो यामागे एक साधे शास्त्रीय कारण मात्र आहे. जेव्हा कमल पक्षी कमळाच्या नाजूक व पाण्यावर तंरगणार्‍या पानावर उभा राहतो तेव्हा त्याचे वजन त्या पानावर एका ठिकाणी पडत नाही. त्याचे कारण असे आहे की, कमल पक्ष्याच्या पायांची सगळी बोटे अतिशय लांबलचक असतात. त्याच्या चोचीपासून शेवटीच्या टोकापर्यंतची लांबी जेवढी असते त्यापेक्षा थोडी अधिक लांबी त्याच्या बोटांची असते. म्हणजेच आधीच वजनाने कमी असणारा कमल पक्षी जेव्हा उभा राहतो, तेव्हा कोणत्याही एका ठिकाणी त्याच्या एकूण वजनाचा फारच थोडासा भाग पडतो. म्हणूनच कमळाचे पान त्याच्या वजनाने बुडत नाही. कमल पक्षी पानावरून चालताना पटपट चालतो म्हणून वजनाचा सर्व भार पानावर येण्याच्या आधीच त्याने मागचा पाय पुढे टाकलेला असतो. कमल पक्षी किमयागार आहे!

साधारणपणे याच शास्त्रीय माहितीचा उपयोग करून माणूसदेखील ‘वॉटर स्की’ व ‘स्नो स्की’ हे खेळ यशस्वीपणे उपभोगतो. वरकरणी जादूचे प्रयोग वाटणारे अनेक आविष्कार शास्त्रीय सिद्धांतांवर आधारित असतात. आपला कुशल ‘कमल पक्षी’ पाण्यावरून चालण्याची किमया करतो, पण त्याला त्यामागचे शास्त्रीय कारण कळत असेल का? विचार करा...

(इला फाऊंडेशन)

सौजन्य:- फुलोरा, सामना १ ९ ० ७ १ ३

तांबड्या मंगळ

आकाशात लालबुंद दिसणारा मंगळ ग्रहाबद्दल मानवाला आदी काळापासूनच आकर्षण आहे. त्याला हा रंग त्याच्या पृष्ठभागावरील लोहयुक्त मातीमुळे प्राप्त झाला आहे. पृथ्वीसारखाच असला तरी मंगळाचा आकार पृथ्वीच्या जवळपास अर्धाच आहे. मंगळावरील वर्ष पृथ्वीच्या ६८७ दिवसांएवढे आहे. त्याचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे सूर्यमालेतील सर्वात उंच ज्वालामुखीचे पर्वत मंगळावर आढळतात. त्यावरील ऑलिंपस मॉन या सर्वात उंच पर्वताची उंची फक्त २७ किमी आहे. आपल्या माऊंट एव्हरेस्टची उंची साधारण ९ किमी आहे. ज्याप्रमाणे उंच पर्वत आहेत त्याच्याच उलट प्रचंड अशी न्न्त्ते श्ग्हीग्े म्हब्दहदरी आहे. जिची लांबी ४००० किमी आहे तर खोली अंदाजे ७ किमी आहे.


सौजन्य :- फुलोरा, सामना १ ९ ० ७ १ ३

Saturday, April 13, 2013

चंद्र दर्शन

(योगेश नगरदेवळेकर)
चंद्रावर वातावरण नसल्याने सूर्यांचे किरण परावर्तित होत नाहीत, यामुळे चंद्राच्या आकाशात सूर्य आणि तारे एकाच वेळी पाहता येतात. वातावरणाच्या अभावामुळे दुर्बिणीच्या सहाय्याने आकाश निरीक्षण अतिशय चांगले होईल. आपल्याकडे रोज चंद्र पूर्वेला उगवतो आणि पश्‍चिमेला मावळतो तसे चंद्रावर पृथ्वी रोज उगवत किंवा मावळत नाही. चंद्राच्या एका अर्ध्या भागात ती चंद्राच्या क्षितिजाजवळ वर किंवा खाली घुटमळताना दिसेल. चंद्राच्या दुसर्‍या अर्ध्या भागातून पृथ्वी अजिबात दिसत नाही. याचे कारण म्हणजे पृथ्वीचा स्वत:भोवती फिरण्याचा वेग आणि चंद्राचा स्वत:भोवती फिरण्याचा वेग सारखाच असल्याने चंद्राची एकच बाजू आपल्या समोर असते. दुसरी बाजू बघण्यासाठी आपल्याला अंतराळात जाऊन चंद्राच्या मागच्या बाजूस जावे लागेल.


चंद्रांचा पृष्ठभाग लाव्हारसांच्या मैदानांनी बनला आहे. ही मैदाने एखाद्या समुद्रासारखी दिसत असल्याने त्यांना ‘मरिआ’ म्हणतात. चंद्रावर वातावरण नसल्याने अवकाशातून येणारी प्रत्येक गोष्ट थेट पृष्ठभागावर येऊन आपटते. या अशा अनेक अशनीच्या आघातातून चंद्रावर मोठ्याप्रमाणावर प्रचंड आकाराची विवरे बनली आहेत.

चंद्राच्या पृथ्वीवरील आकर्षणामुळे पृथ्वीवरील पाणी त्याच्याकडे खेचले जाते. यालाच आपण समुद्राची भरती-ओहोटी असे म्हणतो. जसा चंद्राचा पृथ्वीवर परिणाम होतो तसाच पृथ्वीच्या आकर्षणाचा चंद्राच्या पृष्ठभागावर ताण पडतो. आज चंद्र सुमारे ३ लाख ८० हजार किमीवर आहे हाच चंद्र काही कारणास्तव पृथ्वीच्या १५००० किमी इतक्या जवळ आला तर पृथ्वीच्या आकर्षणाच्या ताणामुळे त्याचे तुकडे तुकडे होतील. पण ते होण्याची शक्यता फार कमी आहे. त्यामुळे आपण त्या काळजीत न पडता मस्तपैकी चंद्राच्या दिशेने दुर्बिण रोखून चांद्रदर्शनाचा आनंद घेऊया.

सौजन्य:- फुलोरा, सामना १३०४१३

पृथ्वीला पडलेली भोके - बर्निंग गेटस्

टीएस



तुर्कमेनिस्तानातल्या डेरवेज या गावामध्ये जमिनीला पडलेले हे अग्निदिव्य महाकाय भोक आहे. यालाच बर्निंग गेट असं म्हटलं जातं. अश्गाबात इथल्या काराकुम वाळवंटाच्या मध्यवर्ती भागात हा गेट पाहायला मिळतो. मोठमोठ्या आगीच्या ज्वाला या गेटमधून बाहेर पडत असतात. असा हा धगधगता गेट तिथे असलेल्या नैसर्गिक गॅसच्या खाणींमुळे तयार झाला आहे. हा बर्निंग होल २७० फूट खोल आहे. जमिनीखाली असणारे प्राणघातक नैसर्गिक गॅसेस बाहेर पडू नयेत म्हणून ही आग विझवण्यात आलेली नाही. खूप वर्षांपासून या गेटमधून अशाच अग्निज्वाला बाहेर पडत आहेत. इथला संपूर्ण परिसर टुरिस्ट तसेच मूळ रहिवाशांसाठी बंद करण्यात आला आहे.

सौजन्य:- फुलोरा, सामना १३०४१३





Sunday, February 17, 2013

क्रौंच भेट

डेमॉइझल क्रेन किंवा क्रौंच पक्षी हे स्थलांतरित असून अतिशय सुडौल असतात. चीन, मंगोलीया या भागांतून स्थलांतर करून हे पक्षी हिंदुस्थानात येतात. उत्तर हिंदुस्थानात कुंज या नावाने हे पक्षी प्रसिद्ध आहेत. राजस्थान, गुजरातमध्ये मैदानांवर, नद्यांच्या खोर्‍यात किंवा पाणथळ स्थळी मोठ्या प्रमाणावर हिवाळ्यात हे कुंज पक्षी दिसून येतात.


कुंजाचा स्थलांतराचा प्रवास हा सर्वाधिक खडतर प्रवासांपैकी एक मानला जातो. कारण मंगोलिया चीन किंवा आशिया खंडाच्या वरच्या भागातून हिंदुस्थानात येताना या पक्ष्यांना हिमालयाच्या रांगा ओलांडून यावे लागते. या प्रवासात हे पक्षी समोर १५,००० फुटांपासून ते २५,००० फुटांपर्यंत उंच उडतात. थकवा, थंडी, भूक आणि शिकार यात अनेकांना आपला जीव गमवावा लागतो.   उत्तर हिंदुस्थानात वर्षानुवर्षे स्थलांतर करून येण्यामुळे येथील साहित्यातही या पक्ष्यांना स्थान मिळालेले आहे. अनेक कवितांमध्ये सुंदर कमनीय युवतीची तुलना या क्रौंच वा कुंज पक्ष्याशी केली जाते. रामायणासारख्या महाकाव्याचे जनक वाल्मिकी ऋर्षींनीही त्यांची पहिली कविता याच कुंज पक्ष्यावर लिहिली.

गेल्या दहा वर्षांपेक्षा अधिक काळापासून हे कुंज पक्षी मुंबईच्या दिशेला फिरकलेले नव्हते. त्यामुळे एलिफंटावरून उरणला जाताना जेव्हा हे पक्षी दिसल्याचा मला फोन आला मी त्वरित उरणला जायचं ठरवलं. बराच वेळ त्या भागात पक्षी निरीक्षण करून संध्याकाळी ५च्या सुमारास आम्ही उन्हाने रापून परतीला लागलो. तोच उरणजवळील बेलपाड्याच्या पाणथळीवर आम्हाला या सुडौल कुंज पक्ष्यांनी दर्शन दिले.

सुमारे १० वर्षे किंवा त्याहूनही अधिक काळ मुंबईकडे न फिरकलेले हे पक्षी आज उरणजवळच्या पाणवठ्यावर विसावले होते. ७ फेब्रुवारीला सकाळी दहाच्या सुमारास १५ ते १६ क्रौंच पक्षी एलिफंटाच्या बेटावरून उडत उरणच्या दिशेला गेले. आम्ही मनसोक्त फोटोग्राफी केली पण...

हा पाणवठा व्र्‍झ्ऊ च्या हद्दीत आहे आणि नवी मुंबईच्या प्रपोजड् एअर पोर्टच्या १० कि.मी.च्या आत आहे. त्यामुळे या भागात पक्ष्यांना अजून किती दिवस आसरा मिळेल हे देवच जाणो. कदाचित, या खारफुटीच्या पाणवठ्याला शेवटची भेट द्यायला तर आले नसतील ना हे कुंज पक्षी...   सौजन्य - नंदिनी जोशी, फुलोरा सामना १६०२१३

Sunday, December 30, 2012

जगातली प्रसिद्ध तलाव


बायकल तलाव

तलाव ठिकाण खोली आकारमान


(फुट) (किमी)

बायकल तलाव सायबेरीया ५३१५ ३१४९४

लॉंग नीघ आर्यलँड - ३८१.६४

कॅस्पीयन सी आशिया ३३६३ ७८२००

टांगान्यिका टांझानिया १४७१ ३२८९३

सुपिरीअर अमेरीका २९०३ १२१००

लॉच लोमंड स्कॉटलंड - ७१.१२

व्हिक्टोरीया केनिया - ६९४८५

लॉच नेस इंग्लंड ७५५ २१.८७

ग्रेट स्लेव कॅनडा २०१५   सौजन्य :- फुलोरा, सामना २९१२१२

Saturday, November 17, 2012

कमी घनता असलेले देश


कमी घनता असलेले देश
ऑस्ट्रेलियादेश एक चौ.कि.मी. जागेतील
लोकसंख्या
मंगोलिया २
नांबिया २
ऑस्ट्रेलिया ३
बोत्सवाना ३
आइसलॅण्ड ३
सुरीनाम ३
लिबिया ३
मॉरिटानिया ३
कॅनडा ३
गुयाना ४

Tuesday, October 02, 2012

पृथ्वीचे प्रेमगीत

सर्वात उष्ण, थंड, ओलसर व कोरडे प्रदेश
दलोल, देनाकिल डिप्रेशन, इथिओपिया,
- सर्वात उष्ण प्रदेश : दलोल, देनाकिल डिप्रेशन, इथिओपिया, वार्षिक सरासरी तापमान (९३.२०
F, ३४०C)
- सर्वात थंड जागा : पहाडी मैदान (प्लॅटियू), अंटार्क्टिका, वार्षिक सरासरी तापमान (-५६.७०
C)
- सर्वात कोरडी/ शुष्क जागा : अटाकामा (डिजर्ट), रेगिस्तान, चिली
इथे वर्षात कधीही पाऊस पडतो. विशेष असा कालावधी सांगता येत नाही.
सर्वात ओलसर पावसाळी जागा : मॉसिनराम, आसाम, हिंदुस्थान. वार्षिक सरासरी पाऊस (११,८७३ मिलिमीटर, ४६७.४")
सौजन्य :- फुलोरा, सामना २९०९२०१२