आहारात बी १२ ची मात्रा कमी असणे किंवा शरीरात बी १२ कमी शोषले जाण्याने त्याची उणीव होते. ही उणीव एक गंभीर स्वरूप घेऊन आपल्या शरीरातल्या लाल रक्तपेशींचे प्रमाण कमी करते.
आपले प्रोसेस्सेड पदार्थांचे वाढलेले सेवन आणि दिवसेंदिवस कमी खाण्यात येणारा पारंपरिक स्वयंपाक यांनी हल्ली बर्‍याच व्यक्तींना जीवनसत्त्व बी १२ च्या डेफिशिन्सीचा त्रास होतो. या डेफिशियन्सीची सगळ्यात आधी आढळून येणारी लक्षणं म्हणजे दम लागणं, छातीत धडधडणं, चेहरा निस्तेज होणं, अकारण थकवा, चिडचिड होणं इ. बरेचदा अगदी व्यवस्थित सकाळ संध्याकाळ पोळीभाजी, आमटी-भात असा आहार असलेल्या व्यक्तींना पण अशी बी १२ची उणीव होऊ शकते. हे असं का होतं? तेच आज जाणून घेऊया.
आहारात बी १२ ची मात्रा कमी असणे किंवा शरीरात बी १२ कमी शोषले जाण्याने त्याची उणीव होते. ही उणीव एक गंभीर स्वरूप घेऊन आपल्या शरीरातल्या लाल रक्तपेशींचे प्रमाण कमी करते. परिणामाने बी १२ डेफिश्यन्सी अनिमिया किंवा पर्निशियस अनिमिया होऊ शकतो. या व्यतिरिक्त बी १२ आपल्या त्वचा, केस, रक्तपेशी, मज्जातंतू आणि बाकी स्वास्थ्यासाठी पण गरजेचे असते.
बी १२ जीवनसत्त्वाची उणीव एवढी सहजासहजी कशी होऊ शकते? सर्व बी कॉम्प्लेक्स जीवनसत्त्व विद्राव्य असल्यामुळे रोज शरीरातले अतिरिक्त बी १२ मूत्रमार्गे काढून टाकले जाते. म्हणून रोज आपल्या आहारात हे जीवनसत्त्व असणे गरजेचे असते. दुसरं कारण म्हणजे बी १२ जीवनसत्त्वाचे स्रोत. हे जीवनसत्त्व आपल्याल्या दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ, मांस/ चिकन, अंडी आणि सी फूड (मासे) यातून मिळतं. म्हणून मांसाहारी मंडळींना याची डेफिश्यन्सी सहज होत नाही. शाकाहारी आहारात जर दूध, दही, ताक याचे प्रमाण खूप कमी असेल तर बी १२ ची उणीव होऊ शकते आणि जे विगन आहार (मांस/अंडी/दूध असे कुठलेच पदार्थ नाही) घेतात त्यांना तर फोर्टिफाइड पीठ किंवा व्हिटामिन सप्लिमेंटची गरज असते. शिवाय ज्यांना सिलिएक डिसीज किंवा क्रोहन्स डिसीज झालेला असतो त्यांच्यात पण बी १२ ची उणीव आढळते.
आपल्या शरीरात थोड्या प्रमाणात जीवनसत्त्व बी १२ साठवून ठेवलेले असते. पण जेव्हा दीर्घ काळ आहारातून हे जीवनसत्त्व मिळत नाही, तेव्हा त्याच्या डेफिशिन्सीची लक्षणं दिसायला लागतात. यावर उपचार म्हणजे बी १२ जीवनसत्त्वाची इंजेक्शन घ्यावी लागतात, पण एकदा ही इंजेक्शन घेतली म्हणजे काम झालं असं नसतं. हा उपचार झाल्यानंतर रोज कमीतकमी २ ग्लास दूध किंवा त्यापासून बनलेल्या पदार्थांचा आहारात समावेश करणं गरजेचं असतं. म्हणजे पुन्हा अशी उणीव उद्भवत नाही.
आपले प्रोसेस्सेड पदार्थांचे वाढलेले सेवन आणि दिवसेंदिवस कमी खाण्यात येणारा पारंपरिक स्वयंपाक यांनी हल्ली बर्‍याच व्यक्तींना जीवनसत्त्व बी १२ च्या डेफिशिन्सीचा त्रास होतो. या डेफिशियन्सीची सगळ्यात आधी आढळून येणारी लक्षणं म्हणजे दम लागणं, छातीत धडधडणं, चेहरा निस्तेज होणं, अकारण थकवा, चिडचिड होणं इ. बरेचदा अगदी व्यवस्थित सकाळ संध्याकाळ पोळीभाजी, आमटी-भात असा आहार असलेल्या व्यक्तींना पण अशी बी १२ची उणीव होऊ शकते. हे असं का होतं? तेच आज जाणून घेऊया.
आहारात बी १२ ची मात्रा कमी असणे किंवा शरीरात बी १२ कमी शोषले जाण्याने त्याची उणीव होते. ही उणीव एक गंभीर स्वरूप घेऊन आपल्या शरीरातल्या लाल रक्तपेशींचे प्रमाण कमी करते. परिणामाने बी १२ डेफिश्यन्सी अनिमिया किंवा पर्निशियस अनिमिया होऊ शकतो. या व्यतिरिक्त बी १२ आपल्या त्वचा, केस, रक्तपेशी, मज्जातंतू आणि बाकी स्वास्थ्यासाठी पण गरजेचे असते. बी १२ जीवनसत्त्वाची उणीव एवढी सहजासहजी कशी होऊ शकते? सर्व बी कॉम्प्लेक्स जीवनसत्त्व विद्राव्य असल्यामुळे रोज शरीरातले अतिरिक्त बी १२ मूत्रमार्गे काढून टाकले जाते. म्हणून रोज आपल्या आहारात हे जीवनसत्त्व असणे गरजेचे असते. दुसरं कारण म्हणजे बी १२ जीवनसत्त्वाचे स्रोत. हे जीवनसत्त्व आपल्याल्या दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ, मांस/ चिकन, अंडी आणि सी फूड (मासे) यातून मिळतं. म्हणून मांसाहारी मंडळींना याची डेफिश्यन्सी सहज होत नाही. शाकाहारी आहारात जर दूध, दही, ताक याचे प्रमाण खूप कमी असेल तर बी १२ ची उणीव होऊ शकते आणि जे विगन आहार (मांस/अंडी/दूध असे कुठलेच पदार्थ नाही) घेतात त्यांना तर फोर्टिफाइड पीठ किंवा व्हिटामिन सप्लिमेंटची गरज असते. शिवाय ज्यांना सिलिएक डिसीज किंवा क्रोहन्स डिसीज झालेला असतो त्यांच्यात पण बी १२ ची उणीव आढळते. आपल्या शरीरात थोड्या प्रमाणात जीवनसत्त्व बी १२ साठवून ठेवलेले असते. पण जेव्हा दीर्घ काळ आहारातून हे जीवनसत्त्व मिळत नाही, तेव्हा त्याच्या डेफिशिन्सीची लक्षणं दिसायला लागतात. यावर उपचार म्हणजे बी १२ जीवनसत्त्वाची इंजेक्शन घ्यावी लागतात, पण एकदा ही इंजेक्शन घेतली म्हणजे काम झालं असं नसतं. हा उपचार झाल्यानंतर रोज कमीतकमी २ ग्लास दूध किंवा त्यापासून बनलेल्या पदार्थांचा आहारात समावेश करणं गरजेचं असतं. म्हणजे पुन्हा अशी उणीव उद्भवत नाही.
सौजन्य:- फुलोरा, सामना
शरीराचे रक्ताभिसरण हे रक्तवाहिन्यांमधून होत असते. या रक्तवाहिन्यांमधून वाहणार्‍या रक्ताद्वारे शरीरातील सर्व पौष्टिक घटक आणि प्राणवायूचा पुरवठा होतो. काही कारणाने रक्ताभिसरण मंदावले, अति वाढले किंवा बंद पडले तर गंभीर आजाराला सामोरे जावे लागू शकते. एकंदरीत उत्तम आरोग्यासाठी रक्ताभिसरण योग्य सुरू राहणे गरजेचे आहे. यासाठी जीवनसत्त्व ‘के’ मोलाची भूमिका बजावते.
जीवनसत्त्व ‘फ’ला पूर्वी फॅटी ऍसिड म्हणून ओळखले जायचे. यामध्ये लायनॉलिक आणि अल्फा लायनॉलिक ऍसिड आहे. ओमेगा-३ आणि ओमेगा-६ या दोन श्रेणींमध्ये ही ऍसिडस् येतात. ही ऍसिडस् हृदय, किडनी, लिव्हर निरोगी ठेवण्यासाठी खूप उपयोगी आहेत.
जीवनसत्त्व ‘ई’ हे एक ऍण्टी ऑक्सिडण्ट आहे. शरीरात तयार होणार्‍या हानीकारक पेशींची संख्या रोखते.
नवजात शिशुला सकाळी आठ वाजेपर्यंत सूर्यप्रकाशात ठेवण्याचा सल्ला डॉक्टर देतात. कारण यावेळी सूर्याच्या कोवळ्या किरणांमधील ‘ड’ जीवनसत्त्व त्या बालकाला मुबलक प्रमाणात मिळते. जे त्याच्या हाडांच्या बळकटीसाठी खूप गरजेचे असते. केवळ बालकांनाच नव्हे तर सर्वांनाच निरोगी आयुष्य जगण्यासाठी व्हिटॅमिन ‘ड’ ची गरज भासते. व्हिटॅमिन ‘ड’ चे दोन प्रकार आहेत. ‘ड २’ (अर्गोकेलसीफेरोल) व ‘ड ३’ (कोलेफेलसीफेरोल)
शरीरातल्या टिश्यूंच्या वाढीसाठी आणि पुनर्निर्मितीसाठी जीवनसत्त्व ‘क’ची आवश्यकता असते. आपले शरीर क जीवनसत्त्वाची निर्मिती करीत नाही. म्हणून ते बाहेरून अन्न किंवा फळ-भाज्यांच्या रूपात मिळवावे लागते. आहारात जर क जीवनसत्त्व नसेल तर केस, त्वचा रूक्ष होणे, अंग सुजणे, हातपाय दुखणे अशा तक्रारी सुरू होतात. याशिवाय कॅन्सरला प्रतिबंध करणारे ऍण्टिऑक्सिडन्ट जीवनसत्त्व ‘क’मध्ये असल्यामुळे आहारात त्याची आवश्यक मात्रा जरूर असावी.
‘ब’ जीवनसत्त्वाचे १,२,३,५,६,१२ हे सहा प्रकार आहेत. या प्रत्येक प्रकाराचे उपयोग, त्यांची कार्यपद्धती व त्याच्या अभावाने उद्भवणारे आजार वेगवेगळे आहेत. 
चांगल्या आरोग्यासाठी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी शरीराला जीवसत्त्वांचा ‘डोस’ मिळणे गरजेचे आहे. औषधं, इंजेक्शनमधून अनेकजण ही व्हिटॅमिन्स मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. पण रोजच्या आहारातही आपण पुरेसी जीवनसत्त्वे मिळवू शकतो. एकंदरीतच कुठल्या अन्नपदार्थातून कुठले जीवनसत्त्व मिळू शकते, प्रत्येक जीवनसत्त्वाचे कार्य, अभावाने उद्भवणारे आजार याची माहिती देणारे हे ‘जीवनसत्त्वाची बाराखडी’ हे नवीन सदर...